Những ngày đầu năm mới, chúng tôi đến xã Ý Tý (Bát Xát). Được chứng kiến không khí làm nhà của 14 hộ dân là những hộ mới tách, được quy hoạch tại vùng đất mới của thôn Lao Chải 2, cảm nhận được tình cảm mật thiết gắn bó của đồng bào Hà Nhì ở vùng cao Ý Tý.

Đồng chí Ly Giờ Luý, Bí thư Đảng uỷ xã phấn khởi cho biết: Dân tộc Hà Nhì có nhiều nét văn hoá rất riêng so với các dân tộc khác, nhất là ngôi nhà trình tường thì chỉ có dân tộc Hà Nhì mới làm nhà theo kiểu kiến trúc: tường đất, 4 mái và duy nhất 1 cửa ra vào. Một điều khác biệt là việc làm nhà trình tường của bất kể hộ nào, đều coi là việc làm chung của thôn. Tất cả mọi công việc làm nhà từ đào móng, trình tường đến dựng và lợp mái đều được làm theo kiểu đổi công.

Con trai Hà Nhì dường như ai cũng biết trình tường và làm mộc. Đặc biệt ngày dựng và lợp mái: Nhà chủ sẽ đến từng nhà để thông báo và nhờ người làm. Khi được biết 1 hộ trong thôn dựng nhà, dù bận việc đến đâu thì mỗi hộ trong thôn cũng cố gắng bố trí ít nhất 1 người đến giúp. Trước đây khi còn lợp cỏ tranh thì ngay từ sáng sớm: Phụ nữ mang theo liềm để cắt cỏ tranh, còn nam giới mang dao, búa, đục để chặt gỗ, vầu và làm mộc; nhưng nay lợp bằng ngói Prô-xi măng, phụ nữ không phải cắt cỏ tranh thì đến giúp chủ nhà nấu nướng, dọn dẹp. Ngày giúp ấy chỉ ăn cùng nhau bữa cơm rồi về, không hề tính công.

Nhà trình tường của người Hà Nhì Ý Tý (Bát Xát)

Anh Tráng A Lù, Phó Chủ tịch UBND xã Ý Tý, chủ một ngôi nhà mới dựng cho chúng tôi biết: Hôm nay dựng nhà, tất cả trên mái có đến 70 người, dù rất đông nhưng người nào cũng có việc và điều quan trọng là tạo khí thế phấn khởi để mừng cho chủ nhà. Người Hà Nhì quan niệm làm nhà là việc đại sự, lớn nhất đời người; tường của người Hà Nhì đều trình bằng đất nên chỉ làm trong mùa khô (từ tháng 8 đến tháng 12 âm lịch trong năm); ngôi nhà được làm trên sườn núi, đất được đào lên để trình tường, khi trình tường xong, thì cũng gạt được mặt bằng cho nhà và sân. Nghi lễ khởi công nhà rất đơn giản nhưng lại có ý nghĩa.

Sau khi chọn được ngày, trước giờ đào móng, chủ nhà thả 3 hạt thóc xuống đất nền nhà (1 hạt tượng trưng cho con người nghĩa là sinh ra con cái, 1 hạt phù hộ cho chăn nuôi và 1 hạt để làm ra hạt thóc nuôi sống người); sau 3 giờ bắt đầu đào móng (móng thường được đào sâu 1m), phần móng xếp toàn bộ bằng đá để tránh ẩm ướt và có độ bền; Người Hà Nhì làm nhà đo bằng sải tay và làm hình chữ nhật, trung bình chiều dài 9,5m và chiều rộng 8,5m (thường bố trí 3 gian): Gian trong để ngủ, gian ngoài tiếp khách và gian giữa là bếp. Sàn bếp có 2 tầng (tầng thấp để nấu và tầng cao để các đồ dùng); do ở nơi khí hậu quanh năm sương mù ẩm ướt nên bếp của người Hà Nhì bao giờ cũng nấu trong nhà vừa ấm áp và làm cho cây cột chắc bền.

Tường được trình rất công phu (quan trọng nhất là làm khuôn thẳng, chuẩn), khuôn rộng 60cm, dài 2m. Đất được đổ vào khuôn và đầm bằng chày gỗ rất chặt và chắc; khi rút khuôn ra thì đến công đoạn dùng táp làm cho mặt tường phẳng và bóng. Một ngôi nhà trình tường thường hết 340 công (trong đó móng 60 công, tường 160 công và mái 120 công), tường chịu được khoảng 60 năm. Nhà trình tường có đặc điểm mát về mùa hè và ấm về mùa đông. Nay do kinh tế phát triển một số hộ đã xây dựng xung quanh bằng gạch, nhưng vẫn giữ nét kiến trúc cũ, là chỉ mở 1 cửa duy nhất và lợp 4 mái; một số nhà đã thêm vài ô cửa sổ để có ánh sáng vào nhà.

Phong tục vào nhà mới của người Hà Nhì cũng rất đơn giản, khi hoàn thành, nhà nào có điều kiện thì mời các hộ trong thôn, hộ nào khó khăn thì mời anh em trong nhà; họ đến ăn nhà mới theo đúng nghĩa đi ăn mừng mà không phải so đo tính toán.

Ngày nay dù kinh tế phát triển, có nhiều tác động của nền kinh tế thị trường xong người Hà Nhì ở Ý Tý vẫn giữ được nét đẹp văn hoá truyền thống của dân tộc mình, đó là tính cộng đồng rất chặt chẽ, rất sâu sắc; ngôi nhà làm nên không hề tính trị giá bằng tiền, mà chỉ tính bằng số công. Người Hà Nhì Ý Tý khi được sống trong ngôi nhà mới đó, họ đều có chung cảm xúc đang được sống trong sự đùm bọc, tình yêu thương của tình làng, nghĩa xóm.

Theo Báo Lào Cai