Cá sú vàng

Hé lộ bí mật dưới ngôi mộ cá Sú

Cá sú vàng chỉ có ở sông Lam (thuộc 2 tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh) và vùng cửa sông Hải Phòng. Cứ vào mùa từ tháng 3 đến tháng 8, khi mực nước xuống rất thấp, cá sú vàng ở thượng nguồn sông Lam lại xuôi dòng tìm về các bến sông nhỏ.

Ở nơi đó, những làng chài nhỏ như Lam Thuỷ, bến Giang Đình và làng Đáy thuộc xã Xuân Phổ (Nghi Xuân, Hà Tĩnh), người ta bắt đầu mùa săn cá sú. Cũng bởi giá trị kinh tế do loài cá này mang lại, nên người dân nơi đây thường gọi là mùa ra sông tìm lộc trời.

Nhưng ít ai biết rằng, vào những năm 80 của thế kỉ trước, con cá sú vàng với những người dân ở đây được xem như một “thuỷ thần”. Nó giống như hồn ma của dòng sông tìm về với nhiều huyền thoại đan dệt.

Nó cũng được mô tả giống như con Ma Lam – oan hồn bị thuỷ thần tước đoạt làm nô lệ canh gác cho cả một khúc sông, thỉnh thoảng lại về rủ người xuống nước cho Hà Bá lấy mạng... “Lâu lâu mới bắt được một con. Mà có cố ý bắt mô. Tự nó chui vô lưới ấy chứ. Khi nớ còn chưa biết loại cá đó quý như bây giờ. Biết được mấy trăm triệu đồng một con thì ngư dân làng chài này đã ối kẻ giàu sụ rồi” - Cụ Vinh, năm nay đã gần 80 tuổi, người gần như trọn cuộc đời gắn bó với nghề chài lưới sông nước ở huyện Nghi Xuân, Hà Tĩnh, chép miệng kể với vẻ tiếc rẻ khi nói về ngày trước. Cái thời mà ngư dân chưa ai biết con cá sú vàng, loại cá mà họ đã không dưới một lần đánh bắt được, có giá trị hàng trăm triệu đồng.

Vừa rót chén trà mời khách, cụ Vinh vừa kể tiếp: Đầu những năm 80, khi đó người ngư dân huyện Nghi Xuân quê cụ đều coi cá sú vàng là thần cá. Không ai dám ăn thịt, cũng không ai dám bán. Nếu lỡ có chú cá sú vàng nào chui vào lưới, nếu còn sống thì họ đều thả về với biển, nếu lỡ để cá chết thì phải chôn cất hương khói cẩn thận.

Cho đến một hôm, ở bên làng chài Xuân Giang có một số ngư dân đánh được con cá sú vàng, nghe đâu nặng gần một tạ. Đưa được cá lên thuyền thì nó đã chết. Ngày hôm đấy cả xóm chài làm lễ chôn cất cho cá cẩn thận, nghiêm trang. Nhưng sáng hôm sau thì ngôi mộ cá không cánh mà bay, chỉ còn lại cái hố sâu hoắm, trống không. Sau này điều tra ra mới biết, là đêm hôm đó có khoảng 3 - 4 kẻ lạ mặt, không phải người trong làng đã đào trộm ngôi mộ và khiêng cá đi mất.

Từ đó trở đi người ta mới ngờ ngợ và dần hiểu ra đó là một loài cá quý hiếm, bán được rất nhiều tiền mà lâu nay cứ coi đó là thần thánh.

Hỏi cụ Vinh và rất nhiều ngư dân trong làng chài, họ đều không hay biết là vì sao loại cá sú vàng này lại đắt tiền đến vậy. Cụ Vinh phân vân: “Cứ cho là thịt con cá thơm ngon bổ khoẻ nhưng cũng không thể đắt đến mức mười mấy triệu đồng một kg được. Chắc chắc con cá phải có cái gì đó bên trong quý lắm. Mỗi khi bắt được con cá, y như rằng các tay buôn cá “đánh hơi” rất nhanh và mua đứt trong đêm rồi mang đi nhập đâu thì không ai biết”.

Ông Nguyễn Trung Tâm, ở thôn 12 xã Cổ Đạm, Nghi Xuân, Hà Tĩnh, đã 2 lần bắt được cá sú vàng nhưng chỉ để... làm thịt ăn

Săn cá sú vàng

Vậy là từ ngày đó cho đến nay, làng chài ven các lạch biển thường diễn ra các đợt săn cá sú vàng quy mô. Cụ Vinh thời trai trẻ cũng đôi ba lần đánh được cá sú vàng, nhưng cái thời đó chưa ai biết giá trị của loài cá này. Cụ kể: “Cá sú vàng thường xuất hiện nhiều ở mùa mưa bão. Nhất là lúc gió bão đi qua, cá thường đi từ ngoài biển vào, đi ngược dòng nước lũ đỏ ngầu.

Ban ngày nếu bắt gặp thì thấy nó đi ngược nước, nổi cả sóng lên. Về đêm người ta nghe thấy tiếng ộc ộc từ dưới lạch biển, họ cho rằng con cá đang “la”. Và những lúc như vậy, xóm chài lại có những đêm không ngủ, chong đèn sáng cả một đoạn lạch để bắt cá sú vàng. Tất nhiên những đêm hôm khuya khoắt như thế, không khi nào thiếu vắng mấy tay buôn loại cá quý này”.

Theo kinh nghiệm của người dân nơi đây, cá sú vàng có hạt sạn ở hai bên mang, đó là hai bộ cảm ứng âm thanh nối với não cá, khiến cá sú có khả năng cảm nhận được âm thanh ở nhiều cung bậc khác nhau. Lợi dụng đặc điểm này nên mỗi khi thấy có cá sú xuất hiện, người dân đánh thật mạnh vào mạn thuyền để truy đuổi chúng. Cá sú bị hoảng loạn và cuống cuồng tìm cách bỏ chạy và vướng vào trong lưới. Nhưng sự thực thì bắt được một con cá sú không đơn giản như vậy.

Theo cụ Vinh, loài cá này rất thông minh, mỗi khi di chuyển, chúng bao giờ cũng “rủ” thêm vài chú cá chép để làm vật hộ thân. Đã có rất nhiều người mừng hụt khi thấy mẻ lưới giật mạnh, họ vội vàng kéo lên nhưng chỉ có chú cá chép đi cùng mắc nạn, cá sú được thế, bằng một đà lao phóng thiên, vung mình qua tấm lưới, biến mất dưới dòng sông thẳm. Bây giờ, người khôn của hiếm, có những thuyền đánh cá may mắn lắm trong cả mùa mưa bão mới bắt được một con. Còn lại hầu hết mọi công sức của ngư dân hầu như đều về tay không.

Tay run run chống gậy, chỉ tay về phía biển, cụ Vinh nói như giảng giải: “Đấy! đến mùa mưa bão là cá sú vàng hay “gọi” nhau, chúng gọi nhau mà ngư dân cứ nói là tiếng “la” của cá quý đi ngược dòng sông Lam từ chỗ này đấy. Biết cá sú ở vùng này nhiều mà mấy ai bắt được mô. Có người cả đời cá lênh đênh sông nước biết con cá đó hình hài như thế nào. Có người đến hai, ba lần đánh được nó, như anh Nguyễn Trung Tâm ở thôn 12 xã Cổ Đạm. Tâm đã hai lần bắt được cá sú vàng, đều nặng 30kg. Nhưng thời trước, do chưa hiểu được giá trị của cá, nên chỉ để làm thịt ăn”. Ngừng trong giây lát cụ nói như thể đúc rút từ xa xưa ông cha để lại: “ Hình như cá sú vàng là lộc của trời ban cho người nghèo quê tôi hay răng ấy. Toàn ngư dân nghèo mới đánh được cá thôi…”.

Kì tiếp: Cá sú vàng, lộc dành cho người nghèo?

Theo Gia Đình & Xã Hội