Bà Trần Thị Phượng, năm nay 62 tuổi, sinh ra và lớn lên ở xóm Trường than thở: “Ngày nào tôi cũng phải đi gánh nước về uống, còn giếng trong nhà chỉ để nấu ăn vậy mà con cái vẫn bị răng đen”. Nhà bà Phượng có 8 người con nhưng tất cả đều bị răng đen. Đi gánh nước ngoài vùng về uống nhưng trong sinh hoạt nấu ăn vẫn phải dùng nước giếng nên cả gia đình đều bị ảnh hưởng. Bà Phượng nói tiếp: “Già rồi một ngày ráng gánh đôi gánh nước về uống, còn gánh cho đủ mọi sinh hoạt thì phải 4-5 đôi, sức đâu gánh nổi”.

8 người con của bà trước đây cứ 2-3 tháng đi lấy cao răng một lần, nay để kéo dài 4-5 tháng, tiền chi phí một lần như vậy mất 100.000 đồng/người, cả nhà gần triệu bạc, thế mà răng chẳng trắng thêm ra. Em Võ Thị Bích Ngân (con bà Phượng), học lớp 9A, Trường cấp 2,3 Xuân Phước có hàm răng đen kịt. Chúng tôi năn nỉ em cười để chụp tấm ảnh nhưng em nhất quyết không đồng ý, đến khi bà Phượng thuyết phục thì em vô bếp ngồi, một tay nhóm lửa, đưa tay chùi nước mắt, thật thương!

Ông Lê Thơ (75tuổi), được xem là người già nhất xóm, xách cái ấm nước mà hằng ngày ông đun sôi để uống trà, gõ nhẹ xuống nền xi măng, một lớp vôi bám dày rơi ra từng mảnh. Ông nói: “Mới có một tháng mà bám dày như vậy, để nửa năm súc một lần thì chất vôi này bám dày nửa ấm”. Ông Thơ trước đây là thợ đào giếng, hầu hết các giếng đào của các hộ gia đình trong xóm đều có mặt ông.

Kinh nghiệm người làm nghề nhiều năm, ông phân tích: “Hầu hết các giếng đào trong vùng đều chung mạch nước ngầm từ phía núi (hướng tây) chảy ra, chỉ có 2-3 nhà dưới vùng trũng thấp mới có mạch nước ngầm từ phía sông”. Ngọn núi ông nói là núi Tân Hiệp (người trong xóm gọi Tiền Đồn 3). Trên ngọn núi này toàn bộ là đá chết (đá dễ vỡ vụng) có màu trắng đục xen lẫn màu vàng chái. Mỗi lần đảo giếng, người dân trong xóm thường moi lên lớp bùn có màu như màu đá ở trong núi.

Năm 2005, Bệnh viện Răng-hàm-mặt TP Hồ Chí Minh đến xóm Trường khám răng điều trị chứng răng đen, tuy nhiên khi đoàn bác sỹ đi một thời gian sau bệnh răng đen trở lại như cũ. Sau đó có nhiều đoàn công tác đến khoan khảo sát lấy nguồn nước, nhưng lấy đi rồi cũng bặt tăm luôn. Chị Nguyễn Thị Mỹ (40 tuổi), người dân trong xóm sốt ruột, nói: “Nghe nói Nhà nước sẽ đầu tư công trình nước sạch, người dân ở đây dài cổ chờ bao năm nay rồi vẫn không thấy đâu? Mình lớn chịu xấu đã đành, còn mấy đứa nhỏ mắc bệnh răng đen, nghĩ mà tội”. Chị Mỹ kể, chị có đứa cháu là Nguyễn Thị Khả Quyến, học lớp 5, trường tiểu học Xuân Phước số 1 bị răng đen quá, mỗi lần đi học bạn bè thấy em là trêu: Cười lên đi! Mỗi lần cười cháu phải lấy tay che miệng riết thành cái tật. Trẻ con trong xóm đứa nào cũng mặc cảm vì chẳng đứa nào là không răng đen.

Trao đổi với chúng tôi, Y sỹ Nguyễn Thị Đào, Trưởng phòng khám đa khoa khu vực xã Xuân Phước cho biết: Cuối năm 2005, Viện vệ sinh môi trường Trung ương do TS Nguyễn Thị Phượng dẫn đầu đã có chuyến công tại xóm Trường, nghiên cứu mức độ nhiễm Fluorua (Flo) của mạch nước ngầm. Đoàn đã tiến hành lấy các mẫu nước, đất đá khu vực xóm Trường và vùng lân cận để xét nghiệm so sách. Gần một năm nghiên cứu đề tài, TS Phượng kết luận hàm lượng Flo trong mạch nước ngầm vượt xa tiêu chuẩn cho phép.